Druk met je duim op je scheenbeen, net boven de enkel, en houd tien seconden vast. Blijft er een putje staan als je loslaat, dan zit er vocht in je onderbeen. Blijft het gladde huid, dan is het iets anders.
Dat is de simpelste test die er bestaat, en het is meteen de kern van het onderwerp. Dikke enkels zijn in de meeste gevallen geen kwestie van aankomen of van een blessure. Het is vocht dat op de verkeerde plek is blijven staan.
Waarom het altijd onderaan zit
Je lichaam pompt bloed vanuit je hart naar beneden, en dat gaat vanzelf, want de zwaartekracht helpt mee. Terug omhoog is het probleem.
Daarvoor heb je twee dingen. In je aderen zitten kleine kleppen die voorkomen dat bloed terugzakt zodra het een stukje omhoog is geduwd. En in je kuit zit een spier die bij elke stap samenknijpt en het bloed een zetje geeft. Die twee samen worden ook wel de spierpomp genoemd.
Werkt die pomp niet, dan stroomt het bloed in je onderbenen langzamer. Er ontstaat dan meer druk in de kleinste bloedvaten, en bij die druk lekt er vocht uit de vaten naar het weefsel eromheen. Dat weefsel zit voornamelijk rond je enkels en voetrug, want dat is het laagste punt. Vandaar het putje.
De vier alledaagse oorzaken
Lang stilstaan of stilzitten. De pomp gaat aan door beweging, niet door houding. Een dag achter een balie is voor je onderbenen zwaarder dan een dag waarin je veel loopt, ook al voelt dat tegenstrijdig.
Warmte. Bij warm weer zetten je bloedvaten uit om warmte kwijt te raken. Ze worden wijder, de stroming wordt trager en er lekt makkelijker vocht naar buiten. Daarom hebben veel mensen alleen in de zomer dikke enkels. Warmte en schoeisel spelen daarbij op elkaar in. Een hoge rubberlaars van Hunter is precies wat je wil op een natte herfstdag, maar op een warme middag in de tuin trek je hem beter uit zodra je binnenkomt.
Zout. Je lichaam houdt water vast in verhouding tot het zout dat erin zit. Een dag met veel bewerkt eten laat zich de volgende ochtend zien aan je enkels, en dan vooral bij mensen die toch al gevoelig zijn.
Medicijnen. Sommige bloeddrukverlagers, ontstekingsremmers en hormoonpreparaten hebben vochtophoping als bekende bijwerking. Dat staat in de bijsluiter en het is de moeite waard om dat te controleren voordat je gaat zoeken naar andere verklaringen.
Wat er tegen helpt
Thuisarts.nl houdt het bij een korte lijst met dingen die werken tegen vocht in de onderbenen, en de kern daarvan is bewegen, je benen hoog leggen en steunkousen. Dat is een opvallend nuchtere opsomming voor een klacht waar zoveel over geschreven wordt.
Bewegen hoeft niet veel te zijn. Het gaat om regelmaat en niet om intensiteit, dus elk uur een paar minuten lopen doet meer dan één keer per week sporten. Wie de hele dag zit kan de spierpomp ook aanzetten door de hielen op te tillen en weer neer te zetten, een stuk of twintig keer. Loop je die rondjes buiten, dan is een schoen die je voet steunt geen luxe. KEEN bouwt zijn wandelmodellen precies daarop. Wie er meer omheen wil doen, komt met oefeningen die je thuis kunt doen al een heel eind.
Je benen omhoog leggen werkt, mits ze hoger komen dan je heupen. Een kussen onder je onderbenen op de bank is effectiever dan je voeten op een poef.
Steunkousen doen mechanisch wat je spierpomp niet doet. Rond je enkel is de stof het strakst gebreid en richting je knie steeds ruimer, en dat verval in druk is wat het vocht omhoog helpt. Sockwell legt dat verder uit en maakt ze in merinowol, een materiaal dat blijft ademen op een plek waar een strakke kous anders behoorlijk warm wordt.
Belangrijk bij kousen is dat je ze ’s ochtends aantrekt, voordat er iets is opgezet. Zit de zwelling er eenmaal, dan is het een gevecht om ze op hun plek te krijgen en doen ze bovendien minder.
Wanneer je ermee naar de huisarts gaat
Dit is het deel dat je niet moet overslaan. Vocht in beide benen dat ’s avonds komt en ’s ochtends weg is, is meestal onschuldig.
Ga wel langs bij je huisarts als de zwelling aan één been zit en niet aan het andere, als het been pijnlijk, rood of warm aanvoelt, als het gepaard gaat met kortademigheid of pijn op de borst, of als het na een paar dagen niet weggaat. Ook plotselinge zwelling zonder duidelijke aanleiding hoort in die categorie. Die combinaties kunnen wijzen op iets anders dan gewone vochtophoping, en dat is niets om zelf mee te experimenteren.
Kleine dingen die meer uitmaken dan je denkt
Je schoen. Een schoen zonder demping laat je onderbeen harder werken, en een schoen met een strakke band over de wreef knelt precies waar het vocht zich verzamelt. Een loafer of lage laars met twee tot drie centimeter, van Lazamani bijvoorbeeld, is voor je onderbeen minder werk dan een volledig plat model.
Je sok. Een sok met een strak elastiek dat een diepe rand achterlaat, doet het omgekeerde van wat een compressiekous doet. Hij knijpt op één punt af in plaats van geleidelijk.
En de meest onderschatte van allemaal blijft gewoon eerder gaan zitten met je benen omhoog. Dat is geen behandeling, maar het is wel wat het snelst verschil maakt op een dag dat je het merkt.
